Ο Μαντέλα κατέληξε μετά από πνευμονική λοίμωξη. Λέγεται ότι η ασθένεια ήταν άμεση συνέπεια της φυματίωσης, που πέρασε κατά την 27χρονη ποινή που εξέτισε στο Robben Island, ανοικτά του ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας. Αν αθροιστούν όλες οι ποινές φυλάκισης που επιβλήθηκαν στον Μαντέλα, το σύνολο είναι σχεδόν 31 χρόνια.

Ήταν ο ηγέτης του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου (ANC), επικεφαλής της στρατιωτικής του πτέρυγας. Από το 1964, εξέτιε ποινή ισόβιας κάθειρξης στο Robben Island, αφού κρίθηκε ένοχος για την προετοιμασία της ανατροπής του καθεστώτος του απαρτχάιντ. Αφέθηκε ελεύθερος μόλις το 1990. Στη δίκη, ο Μαντέλα δήλωσε ότι κατηγορείται επειδή προσπαθεί να οικοδομήσει μια δημοκρατική κοινωνία στη Νότια Αφρική, όπου όλες οι φυλές και τα έθνη θα ζουν με ειρήνη και αρμονία. Δύσκολο να πει κανείς ότι η Νοτιοαφρικανική Δημοκρατία έχει κατακτήσει αυτή την ιδεατή κατάσταση. Σε κάθε περίπτωση όμως, το απαρτχάιντ πήρε τέλος.

Είναι αδύνατο να υπερεκτιμηθεί η σημασία του Νέλσον Μαντέλα στη σημερινή Αφρική, πιστεύει ο διευθυντής του Ρωσικού Κέντρου Αφρικανικών Μελετών Απόλλων Ντάβιντσον.

- Ο Νέλσον Μαντέλα, όπως και ο Μαχάτμα Γκάντι τοποθετήθηκε κατά του πολέμου και υπέρ της εθνικής συμφιλίωσης. Κατάφερε να επιτύχει κάτι σχεδόν αδύνατο - να αποφευχθεί η αιματοχυσία. Στο μεταίχμιο των δύο δεκαετιών -του '80 και του '90 - πριν από ένα τέταρτο του αιώνα, η Νότια Αφρική βρισκόταν στα πρόθυρα ενός φοβερού εμφυλίου πολέμου μεταξύ λευκών και μαύρων, όπως πίστευαν σχεδόν όλοι οι πολιτικοί επιστήμονες του κόσμου Και αυτό δεν συνέβη. Δεν έγιναν ούτε καν σοβαροί διωγμοί.

Το 1993, ο Μαντέλα βραβεύθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης, και από το 1994 ως το 1999 ήταν πρόεδρος της Νότιας Αφρικής.

Για μια περίοδο, ο Μαντέλα ήταν επικεφαλής του Κινήματος των Αδεσμεύτων. Τη νομική του κατάρτιση την απέκτησε στη φυλακή σπουδάζοντας δι΄αλληλογραφίας σε νομικές σχολές αρκετών πανεπιστήμιων ταυτόχρονα. 'Ηταν επίτιμο μέλος πενήντα πανεπιστήμιων στον κόσμο. Πολλές πόλεις τού έχουν αφιερώσει μνημεία (συμπεριλαμβανομένου ενός αγάλματος στο κεντρικό Λονδίνο), το όνομά του δόθηκε σε δρόμους και πλατείες, γήπεδα και εκπαιδευτικά ιδρύματα. Δεν κατάγεται από μια συνηθισμένη οικογένεια: ο Μαντέλα ήταν ο πρωτότοκος γιος του αρχηγού της φυλής Τεμπού. Ωστόσο, αυτό δεν του πρόσφερε ιδιαίτερα προνόμια – στη Νότια Αφρική αυτά τα κατείχε αποκλειστικά η λευκή μειονότητα.

Δεν μπορεί να πει κανείς ότι το σύνολο της Νότιοαφρικανικής Δημοκρατίας θρηνεί τον Μαντέλα. Πολλοί λευκοί άνθρωποι τον θεωρούσαν - όπως εξάλλου και το σύνολο του ΑΕΚ - τρομοκράτη. Αλλά για την έγχρωμη πλειονότητα της Αφρικής και της Αμερικής, ο Νέλσον Μαντέλα ήταν σχεδόν θεός, ηθικός φάρος και ελευθερωτής από τη δουλεία.

Η προσωπική ζωή του Μαντέλα δεν ήταν ανέφελη. Η πρώτη του σύζυγος - η 'Εβελιν - πέθανε το 2004. Η δεύτερη σύζυγος – η Γουίνι - καταδικάστηκε το 1991 σε ποινή φυλάκισης έξι ετών ως συνεργός σε δολοφονία. Ο μεγαλύτερος γιος του – ο Μακγκάχο - πέθανε από AIDS το 2005. Ο νεώτερος, ο Τεμπεκίλε, πέθανε σε αυτοκινητικό δυστύχημα. Την ίδια μοίρα είχε, το 2010, και η δισέγγονη του. Στο Μαντέλα έμειναν τρεις κόρες. Ο τελευταίος, τρίτος του, γάμος, ήταν με την Γκρέις Μασέλ, τη χήρα του ηγέτη της Μοζαμβίκης Σαμόρα Μασέλ.