Το πρόγραμμα, που ξεκίνησε το 2009, θα συνεχιστεί μέχρι το 2014, αλλά έχει ήδη τώρα συλλέξει περισσότερα από 800.000 φάσματα για διάφορα ουράνια αντικείμενα: γαλαξίες, κβάζαρ και κοινά αστέρια.

Η πλήρης ονομασία του προγράμματος είναι «Φασματοσκοπική μελέτη των βαρυονικών ταλαντώσεων» (Baryon Oscillation Spectroscopic Survey και συντομογραφικά BOSS). Εντάσσεται στην ομάδα τεσσάρων προγραμμάτων, τα οποία συγκροτούν από κοινού την SDSS-III, στην οποία συμμετέχουν ερευνητές από Ινστιτούτα και Πανεπιστήμια σε πολλές χώρες (κυρίως στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ευρώπη, τη Βραζιλία και τη Νότια Κορέα). Η αποστολή του BOSS είναι πολύ φιλόδοξη και εξαιρετικά σημαντική για τη σύγχρονη αστροφυσική και την κοσμολογία: να μελετήσει την κατανομή της ύλης στο Σύμπαν. Με τη βοήθεια των δεδομένων του BOSS, οι επιστήμονες θα μετρήσουν το μέγεθος των λεγόμενων βαρυονικών ακουστικών ταλαντώσεων. Μιλώντας πιο απλά πρόκειται για την κατανομή της ορατής ύλης στο Σύμπαν. Η θέση της ορατής ύλης είναι το κλειδί για την κατανόηση του πώς έχει κατανεμηθεί στο Σύμπαν η αόρατη ύλη ή «σκοτεινή ύλη», η οποία σύμφωνα με τις σύγχρονες αντιλήψεις, αποτελεί έως και το 21% ολόκληρης της ύλης και της ενέργειας στο Σύμπαν.

Οι βαρυονικές ακουστικές ταλαντώσεις εμφανίστηκαν στο πρώιμο Σύμπαν, το οποίο ήταν ένα μείγμα ύλης και ακτινοβολίας. Ήταν στην πραγματικότητα μικρές «διαπλατύνσεις» μέσα σε ένα κατά μέσο όρο ομοιόμορφα κατανεμημένο «μείγμα». Στο βαθμό, που διευρύνονταν και πάγωναν, αυτές οι διαπλατύνσεις αυξάνονταν και μετατρέπονταν σε σμήνη γαλαξιών, που είναι ορατά σήμερα. Ανομοιόμορφη πυκνότητα μπορεί να παρατηρηθεί και στους χάρτες της μικροκυματικής αρχαίας ακτινοβολίας, οι οποίοι αντικατοπτρίζουν την κατάσταση του Σύμπαντος περίπου 300.000 χρόνια μετά την εμφάνισή του.

Εκτιμάται ότι σε αυτή τη διαδικασία έπαιξε και παίζει μεγάλο ρόλο η «σκοτεινή ύλη», ένας ειδικός τύπος ύλης, που αλληλεπιδρά με το συνηθισμένο σε μας «ορατό» υλικό μόνο βαρυτικά, γι’ αυτό και είναι αδύνατο να τη δει κανείς στα τηλεσκόπια.

Εάν αποκατασταθεί ο τρισδιάστατος χάρτης της κατανομής των γαλαξιών και των συγκεντρώσεών τους στο Σύμπαν, μπορούμε να καταλάβουμε πώς έχει αυξηθεί και συνεχίζει να αυξάνεται τα τελευταία δισεκατομμύρια χρόνια, όταν «επί σκηνής» ανήλθε άλλη μία, προς το παρόν αρκετά μυστηριώδης ουσία, η «σκοτεινή ενέργεια», που είναι υπεύθυνη για την επιταχυνόμενη διαστολή το Σύμπαντος.

Αυτό απαιτεί όχι μόνο να μετρηθεί η θέση των μεγάλων «συσσωρεύσεων» ύλης, σμήνη γαλαξιών και υπερσυγκεντρώσεις, αλλά και με μεγάλη ακρίβεια να μετρηθούν τα φάσματά τους, βάσει των οποίων μπορεί να αποκατασταθεί η κίνηση των ουράνιων σωμάτων και η σύνθεσή τους. Μάλιστα αποστολή του BOSS είναι να μελετήσει τα πιο αμυδρά και πιο μακρινά αντικείμενα, σε σχέση με τις προηγούμενες έρευνες. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι προς το τέλος του προγράμματος θα έχουν μετρηθεί τα φάσματα περίπου 1,5 εκατομμυρίου γαλαξιών σε απόσταση έως και 6 δισεκατομμυρίων ετών φωτός και τουλάχιστον 150.000 κβάζαρ (μακρινών και εξαιρετικά φωτεινών ενεργών γαλαξιακών πυρήνων) σε απόσταση έως και 12 δισεκατομμυρίων ετών φωτός από τη Γη.

Τα δεδομένα του BOSS ήδη έχουν εκτεθεί σε ανοικτή πρόσβαση για να μπορούν να τα επεξεργαστούν όλοι όσοι χρειάζονται και τους είναι χρήσιμες αυτές οι πληροφορίες: από τους αστροφυσικούς ως τους εκπαιδευτικούς και τους ερασιτέχνες λάτρεις της αστρονομίας. Στο πλαίσιο του προγράμματος SDSS-III δημοσιεύθηκε ακόμη ένα εξαιρετικά εντυπωσιακό αποτέλεσμα των καταγραφών του: ο μεγαλύτερος μέχρι σήμερα τρισδιάστατος χάρτης κατανομής των ογκωδών γαλαξιών και των μαύρων οπών, ο οποίος συμπεριλαμβάνει περίπου ένα εκατομμύριο γαλαξίες. Νωρίτερα στο πλαίσιο της διεθνούς συνεργασίας SDSS-III είχαν ήδη δημοσιευθεί αποτυπώσεις του ουρανού, αλλά με την εμφάνιση του νέου χάρτη άρχισε η μετατροπή των δισδιάστατων φωτογραφιών σε τρισδιάστατο χάρτη. Η εργασία αυτή θα συνεχιστεί και προς το παρόν παρουσιάστηκε περίπου το ένα τρίτο εκείνου του χάρτη, που σχεδιάζεται να κατασκευαστεί μέχρι το τέλος του εξαετούς προγράμματος το 2014. Το ενδιάμεσο αυτό αποτέλεσμα είναι διαθέσιμο στην ιστοσελίδα της έρευνας SDSS-III http://www.sdss3.org/press/dr9.php.